Chasen là gì? Khám phá nguồn gốc chổi tre đánh Matcha Nhật

Khi thưởng thức Matcha Nhật Bản, bên cạnh chawan – bát trà, hay chashaku – thìa tre, chasen là một trong những dụng cụ đặc trưng nhất. Những sợi tre mảnh được đan thủ công thành hình chổi không chỉ giúp hòa tan bột Matcha mà còn tạo nên lớp bọt mịn đặc trưng trên bề mặt trà.

Vậy chasen là gì? Vì sao người Nhật lại sử dụng chổi tre để đánh Matcha? Đằng sau dụng cụ nhỏ bé này là lịch sử hàng trăm năm cùng một quy trình chế tác đòi hỏi sự tỉ mỉ đáng kinh ngạc.

Chasen là gì?

Chasen (茶筌) là loại chổi được làm chủ yếu từ tre, chuyên dùng để đánh và khuấy Matcha trong văn hóa trà Nhật Bản. Khác với dụng cụ đánh thông thường, chasen có rất nhiều nan tre mảnh được tách và tạo hình thủ công.

Khi đánh Matcha, các nan tre chuyển động nhanh trong nước giúp bột trà được phân tán đều, hạn chế tình trạng bột lắng dưới đáy chawan và tạo ra lớp bọt nhỏ trên bề mặt.

Chasen có nhiều kiểu dáng, số lượng nan và cấu trúc khác nhau. Nara Prefecture cho biết các loại chasen truyền thống có thể được chia thành nhóm dùng cho Koicha (trà đặc) và Usucha (trà loãng); trong đó loại 80 nan là một kiểu phổ biến cho Usucha.

Vì sao người Nhật dùng chổi tre để đánh Matcha?

Điểm đặc biệt của Matcha là toàn bộ bột trà được uống trực tiếp, thay vì ngâm lá rồi lọc bỏ như nhiều loại trà khác. Vì vậy, bột Matcha cần được phân tán đều trong nước trước khi thưởng thức.

Chasen đáp ứng điều này nhờ hàng chục đến hàng trăm nan tre mảnh có khả năng chuyển động linh hoạt trong chawan.

Khi đánh đúng cách, chasen giúp:

• Phân tán bột Matcha tương đối đồng đều trong nước.

• Tạo lớp bọt mịn trên bề mặt.

• Giúp kết cấu trà trở nên nhẹ và mượt hơn.

• Hạn chế việc dùng dụng cụ kim loại trực tiếp trong chawan.

Đặc biệt, những nan tre cực mảnh và mềm tạo ra chuyển động khác với thìa hoặc cây đánh bằng kim loại. Đây cũng là lý do chasen không đơn thuần là một "dụng cụ khuấy Matcha", mà trở thành một phần của nghi thức pha trà Nhật Bản.

Nguồn gốc của Chasen: Câu chuyện hơn 500 năm

Một trong những vùng nổi tiếng nhất về nghề làm chasen là Takayama, thuộc thành phố Ikoma, tỉnh Nara.

Theo truyền thống địa phương, nguồn gốc của Takayama chasen được cho là bắt đầu vào thời kỳ Muromachi, khoảng thế kỷ XV–XVI. Truyền thuyết kể rằng Takayama Sōsetsu, con trai của lãnh chúa Takayama, đã chế tác một dụng cụ đánh trà theo yêu cầu của Murata Jukō (Murata Shukō) – nhân vật thường được nhắc đến trong lịch sử hình thành phong cách trà wabi-cha.

Từ một dụng cụ phục vụ việc pha trà, nghề làm chasen dần phát triển tại Takayama và được truyền lại qua nhiều thế hệ. Những kỹ thuật chế tác từng được giữ kín trong phạm vi các gia đình và người thợ, góp phần tạo nên truyền thống thủ công đặc biệt của vùng.

Ngày nay, Takayama vẫn được xem là một trung tâm quan trọng của nghề làm chasen Nhật Bản. Tỉnh Nara ghi nhận lịch sử của Takayama chasen kéo dài khoảng 500 năm và nghề này vẫn được duy trì như một nghề thủ công truyền thống.

Chasen được làm từ loại tre nào?

Một chiếc chasen chất lượng bắt đầu từ chính nguyên liệu tre.

Theo thông tin từ tỉnh Nara, nguyên liệu truyền thống có thể bao gồm Hachiku (淡竹), Kurochiku (黒竹) và Madake (真竹) khoảng 3 năm tuổi, được khai thác vào mùa đông và trải qua quá trình xử lý trước khi chế tác.

Một số quy trình truyền thống tại Takayama sử dụng tre Hachiku. Tre được thu hoạch trong mùa đông, sau đó trải qua công đoạn loại bỏ dầu tự nhiên, phơi khô và tiếp tục lưu trữ trong thời gian dài trước khi đưa vào chế tác. Một số nguồn mô tả thời gian chuẩn bị nguyên liệu có thể kéo dài khoảng 2–3 năm.

Đây chính là một trong những điểm khiến chasen thủ công có giá trị: thời gian để tạo ra một chiếc chổi không bắt đầu từ lúc người thợ cầm dao, mà bắt đầu từ nhiều năm trước khi tre được chế tác.

Quy trình sản xuất Chasen thủ công

Để tạo ra một chiếc chasen hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn thủ công.

1. Chọn và thu hoạch tre

Tre phù hợp được chọn dựa trên tuổi, độ thẳng, cấu trúc sợi và chất lượng thân tre.

Tre thường được khai thác vào mùa đông khi điều kiện nguyên liệu phù hợp cho quá trình xử lý.

2. Luộc, khử dầu và phơi tre

Tre sau khi thu hoạch được xử lý để loại bỏ dầu tự nhiên, sau đó phơi khô.

Theo một quy trình truyền thống được giới thiệu tại Nara, tre sau khi xử lý có thể được phơi ngoài trời cho đến khi chuyển sang màu trắng rồi tiếp tục lưu trữ trong thời gian dài để ổn định vật liệu.

3. Chẻ tre

Khi tre đã đạt độ phù hợp, người thợ cắt thành từng đoạn rồi bắt đầu chẻ phần đầu thành nhiều phần nhỏ. Một đoạn tre có thể được chia thành khoảng 16 phần, tùy theo kích thước và yêu cầu của sản phẩm.

4. Tách nan

Đây là công đoạn đòi hỏi độ chính xác rất cao. Mỗi phần tre tiếp tục được tách thành nhiều nan nhỏ hơn. Với một loại chasen 80 nan, cấu trúc thực tế có thể gồm cả nan bên trong và nan bên ngoài, tạo nên tổng số sợi lớn hơn con số được dùng để gọi tên sản phẩm.

5. Aji-kezuri – vót nan tre

Đây được xem là một trong những công đoạn khó nhất. Người thợ dùng dao để làm mỏng phần nan tre từ gốc về phía đầu. Phần đầu phải được vót cực mảnh nhưng không được làm gãy.

Kỹ thuật này có tên aji-kezuri, có thể hiểu là "vót vị". Theo tư liệu về nghề chasen Takayama, độ mảnh và cách xử lý đầu nan có ảnh hưởng đến cách chasen tương tác với trà.

6. Mentori – xử lý cạnh nan

Các cạnh của nan được làm tròn và mỏng hơn để hạn chế việc bột Matcha bám vào nan trong quá trình đánh trà.Đây là một chi tiết nhỏ nhưng thể hiện rõ triết lý của nghề thủ công Nhật Bản: từng bộ phận đều được xử lý dựa trên công năng thực tế.

7. Đan và cố định các nan

Các nan bên trong và bên ngoài được sắp xếp, đan và cố định bằng chỉ.Công đoạn này giúp tạo nên hình dáng đặc trưng của chasen, đồng thời giữ khoảng cách và cấu trúc giữa các nan.

8. Căn chỉnh và hoàn thiện

Cuối cùng, người thợ điều chỉnh độ cao, khoảng cách và độ cong của các nan, loại bỏ những phần tre thừa rồi hoàn thiện hình dáng. Một quy trình được ghi nhận tại Takayama gồm 8 công đoạn chính: làm mỏng, chẻ nan, vót nan, xử lý cạnh, đan phần dưới, đan phần trên, căn chỉnh và hoàn thiện.

Có phải Chasen nào cũng giống nhau?

Chasen có nhiều kiểu dáng khác nhau tùy theo trường phái trà đạo, mục đích sử dụng, số lượng nan, chiều dài, độ dày và loại tre.

Ngay cả cách tạo hình đầu nan cũng có thể khác nhau. Tư liệu về Takayama cho biết các trường phái trà đạo Nhật Bản sử dụng những kiểu chasen khác nhau về màu sắc, chiều dài, độ dày và số lượng nan.

Vì vậy, khi lựa chọn chasen để pha Matcha tại nhà, không nhất thiết phải tìm một chiếc có càng nhiều nan càng tốt. Quan trọng hơn là lựa chọn loại phù hợp với cách pha và nhu cầu sử dụng.

Cách bảo quản Chasen để dùng lâu hơn

Sau khi đánh Matcha, nên rửa chasen bằng nước sạch và để khô tự nhiên ở nơi thoáng khí.

Không nên chà mạnh các nan hoặc dùng chất tẩy rửa. Khi bảo quản, việc để chasen khô hoàn toàn giúp hạn chế tình trạng ẩm mốc và biến dạng nan tre.

Một dụng cụ chasen holder (kuse-naoshi) cũng có thể được sử dụng để giúp giữ dáng cho chổi sau khi sử dụng.

Chasen – chiếc cầu nối giữa Matcha và văn hóa trà Nhật

Nhìn bên ngoài, chasen chỉ là một chiếc chổi nhỏ bằng tre. Nhưng phía sau hàng chục, thậm chí hàng trăm nan tre mảnh là cả một hệ thống kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ.

Từ những cây tre được chọn và xử lý trong nhiều năm, qua bàn tay của người thợ, từng nan được chẻ, vót, uốn và đan thành một dụng cụ có khả năng biến bột Matcha và nước thành một chén trà có kết cấu mịn cùng lớp bọt đặc trưng.

Đó cũng là lý do chasen không đơn thuần là dụng cụ pha Matcha. Nó đại diện cho sự kết hợp giữa công năng, thủ công mỹ nghệ và tinh thần trà đạo Nhật Bản.

Khi cầm chasen và đánh một chén Matcha, chúng ta không chỉ đang pha một thức uống. Đó còn là cách tiếp cận gần hơn với một phần văn hóa trà đã được gìn giữ qua hàng trăm năm.

JFJ Việt Nam – Matcha Nhật Bản mang đến Matcha từ các vùng trà nổi tiếng của Nhật Bản như Uji, Yame và Shizuoka, phù hợp cho cả nhu cầu thưởng trà, pha chế và kinh doanh F&B.

Bạn muốn tìm hiểu thêm về Matcha Nhật Bản, cách lựa chọn Matcha phù hợp hoặc các dụng cụ pha Matcha? Hãy liên hệ JFJ Việt Nam để được tư vấn.